Elektronik yayıncılık, belgelerin elektronik ortamlar veya ağlar aracılığıyla dağıtımı, arşivlenmesi ve bu belgelere erişilmesi şeklinde ifade edilebilir. İlk elektronik yayıncılık denemelerinin temel aracı olan elektronik postanın 1960'ların ilk yarısında üniversitelerde kullanılmaya başlanmasına karşın, bilimsel iletişimde elektronik yayıncılığın kullanılması nispeten yeni bir gelişmedir. Özellikle internetin yaygın olarak kullanılmaya başlanmasıyla birlikte elektronik olarak erişilebilen bilgi kaynaklarının sayısında büyük bir artış gözlenmiştir. Bilimsel araştırma sonuçlarının yayımlandığı elektronik dergilerin sayısında 1991- 1997 yılları arasında 30 katlık bir artış gözlenmiştir. Halen dünyada yaklaşık 24.000 bilimsel dergi yayımlanmaktadır. Bu dergilerde her yıl 2,5 milyon civarında makale çıkmaktadır.

Elektronik yayıncılığın önemli bir bölümünü oluşturan e-dergiler, üç ayrı şekilde karşımıza çıkmaktadırlar: Aslı basılı olan ama elektronik olarak da yayımlanan dergiler(paralel yayıncılık), aslı elektronik ama az miktarda da basılı yayımlananlar, sadece elektronik dergiler.

Yayıncıların elektronik yayıncılık teknolojisini tam olarak benimsemek yerine, elektronik yayınlarla ilgili ekonomik modeller belirlenene dek paralel yayıncılığı yeğlediklerini belirtmekte yarar vardır. Bunun önemli nedenlerinden biri, basılı yayınlara okuma yazma bilen herkes kolayca erişebilirken, elektronik süreli yayınlara erişim için bir miktar alt yapı ve bilgisayar/ağ bilgisi gerekmektedir. Yayıncılar belki de haklı olarak potansiyel müşterilerini sadece belirli bir teknolojiye sahip kişi ve kuruluşlarla kısıtlamak istememektedirler.

Elektronik Yayıncılığın Avantajları

Yüksek abonelik fiyatlarının yanı sıra, basılı yayınların depolanması için de önemli miktarlarda harcama yapılması gerekmektedir. Oysaki e-yayıncılık teknolojisi bilginin hem üretim hem de dağıtım maliyetlerini düşürmektedir. Elektronik ortamda belgeler ve bu belgelerin mükemmel kopyaları çok kolay üretilebilmekte ve internet aracılığıyla hemen hemen sıfıra yakın bir maliyetle dağıtılabilmektedir. Öte yandan, elektronik bilgi kaynaklarının çeşitlenmesi ve sayılarının artmasıyla birlikte kütüphane bütçelerinden bu tür kaynakları satın almak için ayrılan paylar da artmaktadır.

E-yayıncılığa geçiş için gösterilen önemli gerekçelerden birisi basılı yayınların giderek artan fiyatlarıdır. Yayıncıların özellikle bilimsel ve teknik süreli yayınları fiyatlandırma politikaları, çoğu zaman yeterli olmayan kütüphane bütçelerini daha da zorlamaktadır. Ancak e-yayıncılığa geçişle birlikte özellikle süreli yayın abonelik fiyatlarının düşmesi bekleniyor.

Elektronik Yayıncılığın Dezavantajları

Araştırmacılar diğer araştırmacılarla iletişim kurmak, çalışmalarının taslaklarını birbirlerine göndermek ve geribildirim almak için yoğun olarak elektronik ortamdan yararlanırlarken son ürün için elektronik yayınları gereğince güvenli bulmamaktadırlar. Araştırmacılar herhangi bir bilgiye ihtiyaç duydukları zaman basılı literatüre başvurmaktadırlar. Çünkü hakemli dergilerin büyük bir çoğunluğu halen basılı olarak yayımlanmaktadır. Araştırmacıların haklı olarak üzerinde durdukları bir başka nokta da, elektronik ortamda yaptıkları yayınların akademik yükselme amacıyla nasıl kullanılacağının açıklığa kavuşmamış olmasıdır.

İnternet ortamındaki bilgileri keşfetmek, bulmak, satın almak, transfer etmek, tanımlamak, dizinlemek, göstermek, bastırmak, depolamak ve bu bilgilere erişmek için geliştirilen teknolojiler, üretim ve dağıtım için kullanılan teknolojiler kadar gelişmemiştir.

Elektronik yayıncılık alanındaki en önemli sorunlardan birisi yayıncılık teknolojisiyle ilgili birden fazla format ve standardın olmasıdır.

Elektronik yayınlara elektronik yer (URL) adreslerinin verilmesi bazen sorun yaratmaktadır. Web kullanıcılarının da çok iyi bildikleri gibi, elektronik yayınların adresleri sık sık değişebilmektedir. Dolayısıyla doğru adrese işaret eden bağlantılar kırık bağlantılar haline gelebilmektedir. <!--[if !supportLineBreakNewLine]--> <!--[endif]-->

Elektronik Yayıncılıkta Var Olan Bazı Kavramlar

Dijital Nesne Tanımlama: (DOI) “21. yy’ ın ISBN” numarası olarak adlandırılır. Dijital nesneleri adlandırmak, bu adları depolamak ve internet aracılığıyla söz konusu nesnelere ulaşmak için tasarlanmıştır. Bir dijital nesne elektronik ortamdaki bir kitabın ya da makalenin bibliyografik künyesini, özetini, ya da tam metnini temsil edebileceği gibi, bir derginin bir sayısının içindekiler sayfasını, bir resmi, müzik yapıtını ya da filmi de temsil edebilir.

Metadata: Kabaca “bilgi hakkında bilgi” anlamına gelmektedir. Bu tanıma göre kütüphane kataloglarında ve arama motorlarında belgeleri temsil etmek üzere kullanılan katalog kayıtları, konu başlıkları, anahtar sözcükler ve özetler metadata olarak adlandırılabilir. Kaynakları tanımlamak için kullanılan öğelerden bazıları şunlardır: Başlık, yazar ya da yaratıcı adı, konu ya da anahtar sözcükler, kaynağın içeriğini tanımlayan açıklama, yayıncı, tarih, kaynak türü, format, dil, kapsam.

İçerik - Teknoloji Bütünleşmesi: Elektronik yayınlarda içerik ile bu içerikten yararlanmak için gerekli bilgisayar, iletişim ve ağ teknolojisi birlikte paketlenmiştir. Elektronik yayınlardan yararlanmak için geliştirilen ve örneğin Unix ya da Java gibi belirli bir platforma bağlı olmayan teknolojiler henüz yeterince yaygınlaşmamıştır. Bu alandaki sorunlar çözümlenene ve daha kullanışlı ürünler geliştirilene kadar elektronik yayıncılıkta içerik-teknoloji bütünleşmesi önemini koruyacaktır. İçerik-teknoloji bütünleşmesi sorununa bir başka açıdan da bakılabilir. Her teknolojik yenilikte olduğu gibi, elektronik yayıncılık teknolojisinde de yeni teknoloji eski teknolojinin yerini tamamen almamıştır.

Ağ Teknolojisi ve Bant Genişliği: Ses, resim, grafik ve canlandırma öğeleri içeren elektronik yayınlar çok fazla yer kaplamaktadır. Ses, görüntü ve canlandırma içeren bu tür belgelerin dağıtık ve çok kullanıcılı bir ortamda hızlı bir biçimde bir yerden bir yere aktarılabilmesi için bilgisayar ağlarındaki bant genişliklerinin saniyede gigabitler düzeyine çıkarılması gerekmektedir.

Elektronik Yayınların Korunması ve Arşivlenmesi

Elektronik yayınların korunması ve arşivlenmesi basılı yayınlarınkinden önemli farklılıklar göstermektedir. Elektronik medyanın ömrünün kısa olması, içerik-teknoloji bütünleşmesinden dolayı sadece içeriğin değil, bu içeriğe erişmek için gereken teknolojinin de korunmasının gereği, basılı kopyadan elektronik ortama aktarılan bilgilerdeki formatlama sorunları, kopyalamaya dayanan arşivlemenin yarattığı erişim ve telif hakları sorunları bu sorunlardan sadece birkaçıdır.

Bilindiği gibi, manyetik bantların ve optik disklerin ömrü basılı yayınların ana maddesi olan kağıttan çok daha kısadır. Bu bakımdan bu tür diskleri bir kez kopyalayıp arşivlemek yeterli değildir. Elektronik yayınları korumak ve arşivlemek için gereken depolama, yedekleme, yenileme ve erişim mekanizmalarına uzun dönemli yatırımlar olarak bakılmalıdır.

Basılı ortamdaki bilgi kaynaklarının arşivlenmesinden hangi kuruluşların sorumlu olduğu açık iken, elektronik yayınların arşivlenmesinden hangi kuruluşların sorumlu olduğu belli değildir. Bazen araştırmacı, bazen yayıncı bazen de kütüphaneler bu görevi üstlenmektedir.

Elektronik Yayınlarda Telif Hakları

Telif hakkı; özgün ve yaratıcı eser sahiplerine belirli bir süre için yasayla tanınan manevi ve ekonomik haklardır. Telif hakları bilim, edebiyat, fotoğraf, sanat ve sinema eserleri için yazarın yaşadığı sürece ve ölümünden sonra 70 yıl süreyle geçerlidir. Veri tabanları için ise bu süre 15 yılla sınırlıdır. Ancak veri tabanında yapılan her önemli ekleme ve değişikliklerden sonra bu süre yeniden başlamaktadır. Yasal düzenlemeler her zaman teknolojik gelişmeleri izlemektedir. Ancak, gelişen teknoloji telif haklarının korunması için de yeni olanaklar sunmaktadır.

Elektronik ortamda telif haklarıyla ilgili ödemelerin nasıl yapılacağı konusunda teknolojik ve yasal mekanizmalar henüz geliştirilmemiştir.

Lisanslar

Elektronik yayınların kolayca kopyalanabilmesi ve dağıtımı, telif haklarının basılı yayınlara oranla daha kolay ihlal edilebilmesi yayıncıları elektronik bilgi satın alan ya da kiralayan kuruluşlarla lisans anlaşmaları yapmaya yöneltmiştir. Lisans anlaşmaları sözleşme hukuku çerçevesinde sadece anlaşma yapan tarafları bağlamaktadır. Yayıncılar lisans anlaşmalarına telif hakkı yasalarıyla düzenlenmemiş olan hususlarda maddeler ekleyebilmektedirler. Kuşkusuz kütüphaneciler de istedikleri maddeleri anlaşmalara koyabilirler. Sonuçta anlaşma iki tarafın da imzalaması gereken bir belgedir ancak çoğu zaman lisans anlaşmaları kütüphaneler açısından daha kısıtlayıcı olmaktadır.

Elektronik Yayınlarda Fiyatlandırma ve Ekonomik Sorunlar

Basılı süreli yayınların fiyatlandırılmasıyla ilgili olarak yapılan bir araştırmada maliyetin %70’ini editoryal giderler oluşturmaktadır. Basım ve dağıtım maliyeti ise toplam maliyetin %25-%30’u civarındadır. Ancak sanılanın aksine elektronik dergilerde yayımlanan makaleler basılı dergilerden çok daha ucuza mal olmamaktadır. Çünkü bir yayının ilk kopyasının üretimi için yapılan harcamalar (editoryal giderler) elektronik yayınlar için de aynen geçerlidir. Buna ek olarak elektronik yayınlar için ağ ve sunucu maliyetleri gibi maliyetler de bulunmaktadır. Bu nedenle basılı dergilerde sayfa başına maliyet 23 dolar iken elektronik dergilerde bu rakam 40- 45 dolar olarak hesaplanmıştır. Süreli yayınlardaki hızlı fiyat artışları gerçekten de kriz olarak nitelendirilebilecek boyutlara ulaşmıştır. Bilimsel yayıncılıktaki söz konusu krizi aşabilmek ve kütüphanelerin bütçe yükünü hafifletebilmek kolay gözükmemektedir.

Fiyatlandırma modellerinden bahsetmek gerekirse, yayıncılar okuyucuların gerekirse diye yayınlara abone olmak yerine, gerektiği zaman gereken miktarı kadarına ödeme yapma kararı vermelerinden çekinmektedirler.

Bazı yayınevleri bireysel ve kurumsal aboneler için basılı ve çevrimiçi kopyaları birlikte, bazıları ise ayrı ayrı sağlamaktadır. Bazı kütüphaneler ise elektronik belge sağlamak için kullanmak üzere yayınevlerinden kupon satın almaktadırlar. Elektronik yayınlara bireysel olarak abone olmak için de değişik modeller denenmektedir. Bu modeller web ortamında herkese açık bedava tam metin erişime olanak sağlayan elektronik dergilerden bedava sınırlı içeriğe (örneğin, özet) erişim sağlayan dergilere, güncel bilgi duyurusu gibi belirli hizmetlerle desteklenmiş tam metin erişime olanak sağlayan ücretli dergilerden kredi kartı numarası verilerek girilen görülen ya da kopyalanan makale sayısı kadar ödeme yapılan dergilere kadar geniş bir yelpaze çizmektedir.

Açık Erişim

Açık erişimin temel mantığı kullanıcıların bilimsel araştırma sonuçlarına kolayca erişmelerine olanak sağlayarak araştırmaların etkisini artırmaktır. Internet ortamında bir araştırmacı, çalışmasını potansiyel olarak bütün dünyadaki kullanıcılara kolayca açabilir. Daha adil ve daha etkin bir bilimsel iletişim sistemine geçmek için iki paralel ve birbirini bütünleyen strateji belirlenmiştir. İlk strateji, araştırmacıların hakemli ticari dergilerde yayımlanmış makalelerini kendi web sitelerinde ya da ücretsiz elektronik arşivlerde depolayabilme ve bunları internet üzerinden ücretsiz olarak herkesin erişimine açabilme hakkının yayıncılar tarafından tanınmasının sağlanmasıdır. İkinci strateji ise araştırmacıların, makalelerini hakemlik ve yayın giderlerinin farklı finansal modellerle karşılandığı açık erişim dergilerinde yayınlamalarının cesaretlendirilmesidir. Açık erişim dergileri yüksek dergi abonelik fiyatlarına tepki olarak gelişmiştir. Halen çeşitli konularda 2500 civarında hakemli açık erişim dergisi yayımlanmaktadır. (bütün hakemli dergilerin yaklaşık %10’u) Açık erişimin zorunlu hale getirilmesi Avrupa Birliği’nin de gündemindedir. Açık erişim zorunluluğu bu araştırmalardan üretilen yayınların yeni bilimsel araştırmaları tetikleme süresini kısaltmaktadır. Dünyadaki açık erişim arşivlerini bir araya getirmek için Açık Arşivler Girişimi (www.openarchives.org ) başlatılmıştır.

SONUÇ

Geleneksel yayıncılık ile karşılaştırıldığında elektronik yayıncılık teknolojisi, bilginin üretimi, dağıtımı, arşivlenmesi ve çoğaltılmasını daha ekonomik hale getirmektedir. Kullanıcılar bulundukları yerden istedikleri zaman elektronik bilgilere erişebilmekte ve bu bilgilerden ücretli ya da ücretsiz olarak yararlanabilmektedirler. Elektronik bilgi ekonomisiyle ilgili modeller henüz tam olarak belirlenmiş değildir. Ancak kütüphaneciler de söz konusu modellerin gelişmesine katkıda bulunmaktadırlar

Elektronik yayın sayıları basılı ortamdakine oranla çok daha hızlı bir artış göstermektedir. Matbaanın icadından bu yana yaklaşık 150 milyon çeşit kitap basılmışken, Internet ortamındaki belge sayısı günümüzde 100 milyon civarındadır. Bu rakamın önümüzdeki 10 yılda 800 milyona ulaşacağı tahmin edilmektedir. Yapılan tahminlere göre internet ortamındaki dijital nesne sayısı çok uzak olmayan bir gelecekte trilyonlara ulaşacaktır.

Kaynaklar: